Katowice, dnia 30 marca 2018 roku

                                                                             Szanowny Pan

                                                                             Dr Adam Bodnar

                                                                             Rzecznik Praw Obywatelskich

Szanowny Panie Rzeczniku,

jako Izba Gospodarcza Sprzedawców Polskiego Węgla, zdecydowaliśmy skierować niniejsze pismo bezpośrednio na Pana ręce, aby zaapelować o podjęcie niezwłocznych działań celem ochrony praw obywateli  w ramach obecnie podejmowanych działań i zmian prawa, związanych z walką ze smogiem, które są wdrażane zarówno na szczeblu krajowym jak i samorządowym. Chcemy przede wszystkim zwrócić uwagę na problem polegający na tym, że Polacy ogrzewający swe gospodarstwa domowe za pomocą węgla, już wkrótce nie będą w stanie poradzić sobie z dramatycznym wzrostem kosztów ogrzewania.

W wielu województwach wprowadzono już uchwały antysmogowe, które mają na celu walkę ze smogiem. Ponadto 1 sierpnia 2017 r. Pan Premier Mateusz Morawiecki, będąc jeszcze Ministrem Rozwoju i Finansów, wydał rozporządzenie w sprawie wymagań dla kotłów na paliwo stałe. Obecnie, procedowana jest nowelizacja ustawy o jakości paliw. Z analizy treści powyższych dokumentów i aktów prawnych wynika, że zostały one opracowane na prędce, bez analizy negatywnych skutków ekonomicznych jakie przyniosą dla społeczeństwa. Oczywistym jest, że w wyniku wprowadzanych zmian w prawie, koszt samego tylko zakupu kotła wzrośnie 5-8 krotnie z obecnych ok 2 tyś. zł za kocioł pozaklasowy do 10-15 tyś. za kocioł 5 klasy/ecodesign, a to dopiero początek wydatków, dlatego, że z reguły wymiana kotła na kocioł 5 klasy lub ecodesign wymaga nowego wkładu kominowego, a często także dostosowania lub wymiany całej instalacji grzewczej. Wzrost kosztu zakupu paliwa węglowego szacujemy na 30-50% co jest wzrostem niebagatelnym, szczególnie, że z węgla który jest najtańszym paliwem na rynku korzysta również najbardziej wrażliwa ekonomicznie część społeczeństwa. Jednocześnie zarówno na szczeblu krajowym jak i samorządowym nie wprowadzono żadnych gwarancji dofinansowania wymiany kotłów, czy lepszych paliw dla najuboższych.

Wskazać należy, że wszystkie ewentualnie uruchamiane programy dofinansowywania wymiany kotłów  czy termomodernizacji budynków przewidują, że beneficjent musi wpierw dokonać na własny koszt i z własnych środków modernizacji lub wymiany instalacji, a dopiero po przeprowadzeniu tych czynności i posiadaniu potwierdzenia odbioru inwestycji, może ubiegać się o dofinansowanie w formie częściowego zwrotu wyłożonych pieniędzy. W związku z powyższym, z uwagi na skalę ubóstwa Polaków, którzy bez wyjątku będą zobowiązani do wymiany instalacji, należy zaprotestować przeciwko wprowadzaniu tego rodzaju mechanizmów, w których tak czy inaczej obywatel musi wyłożyć własne środki, aby sprostać bardzo rygorystycznym wymogom stawianym w obecnie wprowadzanych przepisach.

 

Wskazujemy, że bezsprzecznie życie i zdrowie ludzkie jest najwyższą wartością, którą prawo winno chronić. Jako członkowie Izby i obywatele, przychylamy się również do stanowiska, zgodnie z którym należy podjąć niezbędne i skuteczne działania w walce ze smogiem. Uważamy jednak, że Rzecznik Praw Obywatelskich stojący przecież na straży praw obywatelskich i winny podejmowania ochrony w szczególności najuboższych obywateli, powinien podjąć kroki prawne celem zmiany obecnych jak i projektowanych przepisów służących ochronie powietrza, tak aby przepisy te uwzględniały prawa najuboższych do ciepła oraz rosnący odsetek osób popadających w ubóstwo energetyczne. Należy mieć bowiem świadomość faktu, że obecnie wdrażane w tym zakresie rozwiązania prawne, są działaniami które prawdopodobnie nie przyniosą zakładanego skutku, a ponadto ich wprowadzenie doprowadzi do zwiększenia i tak licznej już grupy obywateli, którzy popadli w ubóstwo energetyczne.

Jak wynika z badań, na ubóstwo energetyczne wpływ mają zasadniczo trzy czynniki: wysoki koszt energii, niska efektywność energetyczna budynku oraz niski dochód gospodarstwa domowego. Szczegółowe badania w tym zakresie w ostatnim czasie (wrzesień 2017 r.) przeprowadziła firma Kantar TNS S.A. na zlecenie Izby Gospodarczej Sprzedawców Polskiego Węgla, których wynik przedkłada się w załączeniu do niniejszego pisma. Z badań tych wynika, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy przed przeprowadzeniem badania, Polacy którzy wykorzystują węgiel do ogrzewania swoich gospodarstw, wydali na zakup węgla średnio 2.534 zł. Wydatki te stanowią przeciętnie ok. 11% dochodów ich gospodarstw domowych. Badania wykazały również, że 31% gospodarstw domowych wydaje co najmniej 10% swoich dochodów na zakup węgla. Osoby korzystające z węgla na potrzeby gospodarstwa domowego, w zdecydowanej większości, bo aż 72% badanych, spodziewają się wzrostu wydatków na zakup węgla z uwagi na wprowadzane obecnie przepisy prawne, w tym w szczególności z uwagi na wojewódzkie uchwały antysmogowe. Spodziewany (naszym zdaniem mocno niedoszacowany) wzrost wydatków wynosi około 15%. Wzrost wydatków na zakup węgla spowoduje zatem, że blisko o 10% (tj. o około 200 tysięcy gospodarstw) wzrośnie liczba gospodarstw domowych pozostających  w ubóstwie energetycznym. Skupiając się na średnich, nie wolno nam pominąć najbiedniejszego końca spektrum osób ogrzewających się węglem. Otóż, 10% spośród gospodarstw ogrzewających się węglem wydaje ponad 20% swego budżetu domowego na zakup węgla. Mowa o około 1 milionie Polaków, którzy nie będą  w stanie znieść nawet najmniejszego wzrostu kosztów ogrzewania. Przyjęło się mówić, że w wyniku wprowadzanej legislacji, węgiel podrożeje średnio o 30-50%. Pierwszą fazę wzrostu cen mamy już za sobą. Jednakże, opierając się na średnich, tracimy z widoku najuboższych. Można bowiem pokusić się o założenie, że najubożsi korzystali z najtańszych dotychczas paliw – węgla brunatnego, który kupowali za około 300-450zł/t  i mułów czy flotokoncentratów, które kupowali za 150-250 zł/t. Uchwały antysmogowe w części województw, a wkrótce normy jakości dla węgla w całym kraju, wyeliminują te paliwa. Kolejną najtańszą alternatywą dla najuboższych będą więc wysokokaloryczne miały węglowe, których cena detaliczna zaczyna się od 600zł/t, a i te są wyeliminowane przez zapisy uchwał antysmogowych w wielu województwach. W rezultacie koszt zakupu węgla dla najuboższych, biorąc nawet pod uwagę mniejsze zużycie droższego paliwa ze względu na wyższą kaloryczność, wzrośnie nawet trzykrotnie w stosunku do obecnego stanu. Zaznaczamy, że celem Izby nie jest obrona najgorszej jakości paliw węglowych, jednakże pragniemy zwrócić uwagę na dramaty, jakie za chwilę będą rozgrywać się w wielu Polskich domach w rezultacie reakcyjnej polityki antysmogowej, wskazując że nieodzowne i zarazem konieczne jest zabranie w tym zakresie głosu przez Rzecznika Praw Obywatelskich.

Należy wskazać, że znaczna część gospodarstw domowych w Polsce, ogrzewa swój dom najtańszym paliwem jakim jest węgiel. Średnie wydatki na energię dla 4-osobowego gospodarstwa domowego w Polsce to 1.370 EUR, w zestawieniu z kwotą średnio 2.840 EUR jaką w całej Unii Europejskiej wydaje się na ciepło  i energię. Średnie dochody dla takiego gospodarstwa domowego w Polsce to ok. 14,8 tyś. EUR wobec 47,5 tyś. EUR średnio w EU. Polacy średnio już teraz wydają na ciepło i energię 12% swego budżetu domowego, wobec 6% średnio w UE. Gospodarstwa wydające na ciepło i energię powyżej 10% budżetu w większości krajów UE klasyfikowane są jako ubogie energetycznie, przez co kwalifikowane są do wsparcia finansowego ze strony państwa.

Ignorowanie kosztów jakie zmiany w prawie wywołają po stronie społeczeństwa, należy zestawić  z następującymi kluczowymi punktami, które definiują wyjściowe uwarunkowania ekonomiczne społeczeństwa, które będzie musiało samo unieść finansowy ciężar walki ze smogiem:

  • Szacunkowo około 40% – 50% obywateli nie dysponuje żadnymi oszczędnościami, stąd nie ma środków na pokrycie wymiany kotłów, w tym również w ramach dotacji, które są dotacjami zwrotnymi lub w ramach których wpierw obywatel musi dokonać wymiany, aby móc starać się o dotację.
  • Średnie wynagrodzenie w Polsce to 2500 zł netto miesięcznie w sektorze przedsiębiorstw (bez mikroprzedsiębiorstw, gdzie wynagrodzenia są niższe ze względu na niską produktywność). Polaków zatem nie stać na samodzielny zakup i wymianę kotłów oraz termomodernizację, jak również nie stać ich będzie na zwiększenie kosztów ogrzewania na przyszłość, co należy zaznaczyć, będzie sytuacją stałą, a nie przejściową.
  • W 2017 roku liczba emerytów i rencistów wyniosła 9 mln. Średnia osiąganych przez nich świadczeń (rent i emerytur) to 1600 zł netto. Jak zatem osoby starsze, seniorzy których Rząd miał w szczególności chronić i wziąć w opiekę, poradzą sobie z tak diametralnym wzrostem kosztów ogrzewania, a przede wszystkim z obowiązkiem wymiany kotłów na nowe?
  • Według szacunków około 3,5 mln domów jednorodzinnych (co stanowi około 70% wszystkich domów jednorodzinnych w Polsce) powstała przed 1989 rokiem. Stąd zakładać należy, że taka liczba domów wymagać będzie wymiany kotłów lub/i termomodernizacji.
  • Szacuje się, że termomodernizacja i wymiana kotłów w 3,5 mln domów, kosztować będzie łącznie około 350 mld złotych, gdyż jednostkowe koszty wymiany kotła i termomodernizacji, wyniosą od 50 tys. do 100 tys. zł.
  • Średnia wieku w Polsce wzrasta, stąd należy zakładać że średnie świadczenia emerytalno-rentowe będą maleć. Obecnie przeprowadzane zmiany w zakresie ogrzewania gospodarstw domowych, w ogóle nie przewidują skutków długofalowych, a przede wszystkim kosztów jakie poniesie polskie społeczeństwo.
  • Należy mieć na uwadze, że koszty ogrzewania sieciowego i gazowego, do którego Rząd zdaje się chce usilnie przekonywać kosztem branży węglowej, będą systematycznie rosnąć.

Patrząc na wyżej wskazane działania i rządowy plan walki ze smogiem, należy zadać sobie pytanie, które z zaplanowanych przez Rząd działań nie rodzą dla obywateli dodatkowych kosztów. Niewątpliwie do chwili obecnej Rząd wprowadzał lub zezwalał (województwom) na wprowadzenie rozwiązań generujących dla obywateli bardzo wysokie koszty. Szczególnie dotkliwe dla społeczeństwa są działania wdrażane jako pierwsze tj. wprowadzenie parametrów kotłów oraz planowane wprowadzenie standardów jakości paliw. Rada Ministrów nie wdrożyła natomiast żadnych działań w odniesieniu do walki z ubóstwem energetycznym lub innych działań, które chociażby w części ułatwiły obywatelom dostosowanie się do obecnie wprowadzanych rygorystycznych przepisów prawnych, takich jak dopłaty do wymiany kotłów, czy dopłaty do zakupu paliwa dla najuboższych. Jednocześnie z planów rządu wynika, że wszystkie obecne działania nakierowane są na promocję i wspieranie innych sektorów i rodzajów paliw, poza węglem. Należy mieć na względzie, że obecne uwarunkowania ekonomiczne obywateli Polski i sytuacja bytowa wielu gospodarstw domowych które ogrzewane są węglem, nie pozwalają na odejście od węgla w sektorze komunalno-bytowym. Takie posunięcie doprowadziłoby do licznych protestów i wpędzenia znacznej grupy obywateli w głębokie i trwałe ubóstwo energetyczne.

Pragniemy wskazać, że uchwały podjęte przez sejmiki wojewódzkie całkowicie hamują, a wręcz stają się barierą dla rozwoju innowacyjności w branży grzewczej. Jak wynika z przepisów uchwał oraz rozporządzenia, dopuszczonymi do użytku na przyszłość, jak również dozwolonymi do zainstalowania w ramach obowiązkowych wymian kotłów, będą jedynie instalacje spełniające normy klasy 5 lub Ekoprojektu. Nie bierze się zatem pod uwagę faktu, że różne podmioty i instytucje działające w Polsce, opracowały skuteczne rozwiązania techniczne (wynalazki podlegające opatentowaniu), które w połączeniu z kotłami pozaklasowymi lub klasy 3 i 4, skutkują obniżeniem emisji, niejednokrotnie nawet poniżej standardów kotłów klasy 5 i Ekoprojektu. Przykładem takich rozwiązań jest elektrofiltr kominowy stworzony, opatentowany i produkowany przy współudziale Politechniki Śląskiej w Gliwicach oraz spółki z udziałem Skarbu Państwa – Grupy CZH S.A. w Katowicach, czy też produkt firmy EKO-WERY Teresa Strzelczyk z Kwidzynia, w postaci opatentowanego palnika do spalania dymu. Najważniejszy jest fakt, że użycie wyżej wskazanych rozwiązań (wynalazków), które nie są tak drogie jak nowe kotły 5 klasy i Ekoprojekt, nie tylko wpłynie na obniżenie kosztów modernizacji instalacji centralnego ogrzewania, ale przede wszystkim nie będzie skutkować koniecznością zmiany stosowanego paliwa  i nie spowoduje wzrostu opłat za ogrzewanie dla użytkowników kotłów na paliwa stałe.

Podkreślić należy, że mimo iż wyżej opisane produkty ograniczają emisję i osiągają poziomy zgodne z kotłami 5 klasy lub Ekoprojektu, według przepisów uchwał antysmogowych oraz rozporządzenia, nie będą mogły być instalowane i eksploatowane we współpracy z kotłami, gdyż jedyną dopuszczalną formą według obecnych przepisów, jest całościowa wymiana kotłów na nowe, które nie mogą posiadać rusztu awaryjnego i obsługi ręcznej. Z tego też powodu obywatele zmuszeni zostaną do poniesienia znacznie wyższych kosztów związanych ze zmianą przepisów, niż mogłoby to mieć miejsce gdyby autorzy wprowadzanych rozwiązań prawnych, wzięli pod uwagę sytuację majątkową Polaków oraz respektowali ich prawa i interes.

Mając na względzie wyżej wskazane okoliczności, niniejszym zwracamy się do Rzecznika Praw Obywatelskich o podjęcie niezwłocznych działań i zwrócenie się do odpowiednich organów oraz instytucji, w tym do Premiera oraz Ministra Energii o dokonanie zmian w ramach obecnie podejmowanych działań prawnych i legislacyjnych związanych z walką ze smogiem, które są wdrażane zarówno na szczeblu krajowym  jak i samorządowym, tak aby uwzględniały i respektowały prawa i interes oraz obecną sytuację ekonomiczną obywateli korzystających z węgla, którzy nie będą w stanie sprostać wymaganiom prawnym i dostosować się do nowych obowiązków. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości, że wszystkie działania prawne związane z walką ze smogiem, w efekcie przerzucają ciężar finansowy wprowadzanych zmian na samych obywateli, nie uwzględniając ich możliwości finansowych i organizacyjnych.

W związku z powyższym w pierwszej kolejności postulujemy podjęcie działań celem doprowadzenia  do zaostrzenia kar za spalanie śmieci oraz skutecznego ścigania i egzekwowania zakazów obowiązujących w tym zakresie, gdyż problem spalania śmieci jest główną przyczyną smogu w Polsce. W ocenie Izby i społeczeństwa, należy również wycofać upoważnienie do wydawania uchwał antysmogowych i uchylić te uchwały, które już zostały wprowadzone, a w ich miejsce stworzyć ogólnokrajowe, systemowe, kompleksowe i proporcjonalne rozwiązania prawne, rangi ustawowej, tak aby naprawić istniejący obecnie dualizm prawny i niejasności przepisów. Obecnie bowiem, przez udzielenie upoważnienia województwom do wprowadzenia samodzielnych rozwiązań w tak poważnej materii, która jest materią rangi ustawowej, powstała w kraju sytuacja, w której w tym samym temacie i sferze prawnej, a przede wszystkim w tożsamej materii dotykającej każdego obywatela, posiadamy nie tylko dualizm prawny, ale zupełną niejednolitość prawną. Podkreślić wyraźnie należy, że przepisy krajowe zawarte w treści rozporządzenia o kotłach na paliwa stałe oraz przepisy projektowanej nowelizacji ustawy o jakości paliw, są sprzeczne z przepisami poszczególnych uchwał antysmogowych. Powstaje zatem pytanie, jak obywatel ma się zachować  w obliczu takiej niejednolitości przepisów, który przepis traktować jako ważniejszy, a przez to wiążący. Zaistniała zatem sytuacja jest niedopuszczalna w państwie prawa i musi być natychmiast usunięta.

Ponadto obecne działania rządu na szczeblu krajowym, muszą przybrać postać konkretnej, prostej w swej konstrukcji, realnej i znacznej pomocy finansowej Państwa dla najuboższej grupy społeczeństwa, przyznawanej w pierwszej kolejności nie na termomodernizację, ale na cele zaopatrzenia tych kotłów które można, w elektrofiltry lub inne rozwiązania techniczne obniżające poziom emisji, a w pozostałej części na cele wymiany kotłów przestarzałych, w których tego rodzaju rozwiązania techniczne, nie mogą być zastosowane. Należy bowiem ograniczyć do minimum koszty jakie obywatele będą zmuszeni ponieść w związku  z wprowadzanymi zmianami prawnymi w tym temacie.

W drugiej kolejności rząd powinien uruchomić dopłaty do paliwa, tak aby najubożsi obywatele mogli zakupić dobrej jakości węgiel do kotłów które, obecnie posiadają oraz do nowo wymienionych ekologicznych kotłów. Brak tego rodzaju pomocy finansowej spowoduje, że nadal w kotłach, w tym również w ekologicznych kotłach, spalane będą paliwa słabej jakości, o parametrach niższych niż zalecane przez producenta, co przyczyniać będzie się do smogu, a w przypadku kotłów 5 klasy i Ekoprojekt, spowoduje emisję porównywalną ze spalaniem tego samego węgla w kotle 3 klasy. W rezultacie poniesione koszty na wymianę kotłów nie przyniosą zamierzonego efektu walki ze smogiem, a kosztem tego będzie popadnięcie znacznej części obywateli w stan ubóstwa energetycznego.

Uważamy, że w obliczu wprowadzania tak znaczących i kosztownych zmian, obywatele mają prawo żądać  i oczekiwać od władzy dokonania szczegółowej analizy tak prawnej jak i faktycznej, aby obrane rozwiązania były jak najmniej dotkliwe dla obywateli. Należy zatem wyważyć interes i cel proponowanych zmian prawnych,  z interesem a przede wszystkim prawami obywateli, do których między innymi należy zaliczyć prawo do korzystania ze wszystkich osiągnięć technologicznych zmniejszających koszty ogrzewania, a nadto prawo do godnego życia i w godnych warunkach, do których należy zaliczyć ciepły dom.

Mając na względzie powyższe, zwracamy się o podjęcie przez Rzecznika praw Obywatelskich stosownych i adekwatnych działań, celem ochrony najuboższych obywateli i uchronieniem ich przed ubóstwem energetycznym. Zaznaczamy raz jeszcze, że obowiązek stosowania droższych paliw czy wymiana urządzeń grzewczych na nowocześniejsze to potężne koszty, którym najbiedniejsi Polacy nie będą w stanie podołać. Ponadto cele, które wszyscy chcą osiągnąć, związane z walką ze smogiem, mogą być osiągnięte jedynie poprzez wprowadzenie działań odgórnych, systemowych, kompleksowych, przemyślanych, a przede wszystkim proporcjonalnych, wykorzystujących najnowsze wynalazki i osiągniecia techniczne.

Z poważaniem,

Łukasz Horbacz

Prezes IGSPW

W załączeniu:

  1. Wyniki badań przeprowadzonych przez Kantar TNS S.A. na zlecenie Izby Gospodarczej Sprzedawców Polskiego Węgla w zakresie ubóstwa energetycznego:                          http://polski-wegiel.pl/ubostwo-energetyczne/